Cilt 14 Sayı 2 (2026): Business & Management Studies: An International Journal
Makaleler

Dijital okuryazarlık ve internet bağımlılığının dijital tükenmişlik üzerindeki etkileri: Reklam irritasyonu ve reklamdan kaçınma davranışı üzerine bir araştırma

PDF
  • Sinem Sargın
Sinem Sargın
Arş. Gör. Dr., Nuh Naci Yazgan Üniversitesi, Kayseri, Türkiye

Yayınlanmış 25.06.2026

Anahtar Kelimeler

  • Digital Literacy, Digital Burnout, Internet Addiction, Advertising Irritation, Advertising Avoidance, Consumer Behaviour
  • Dijital Okuryazarlık, Dijital Tükenmişlik, İnternet Bağımlılığı, Reklam İrritasyonu, Reklamdan Kaçınma, Tüketici Davranışları

Nasıl Atıf Yapılır

Dijital okuryazarlık ve internet bağımlılığının dijital tükenmişlik üzerindeki etkileri: Reklam irritasyonu ve reklamdan kaçınma davranışı üzerine bir araştırma. (2026). Business & Management Studies: An International Journal, 14(2), 1092-1117. https://doi.org/10.15295/bmij.v14i2.2741

Telif Hakkı (c) 2026 Sinem Sargın

Creative Commons License

Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Dijital okuryazarlık ve internet bağımlılığının dijital tükenmişlik üzerindeki etkileri: Reklam irritasyonu ve reklamdan kaçınma davranışı üzerine bir araştırma. (2026). Business & Management Studies: An International Journal, 14(2), 1092-1117. https://doi.org/10.15295/bmij.v14i2.2741

Öz

Dijitalleşmenin hız kazandığı günümüzde, tüketicilerin dijital araçlar ve çevrimiçi platformlarla yoğun etkileşimi, bireylerin psikolojik ve davranışsal tepkilerini önemli ölçüde etkilemektedir. Bu çalışma, dijital okuryazarlık ve internet bağımlılığının dijital tükenmişlik üzerindeki etkilerini ve dijital tükenmişliğin reklam irritasyonu ile reklamdan kaçınma davranışı üzerindeki rolünü bütüncül bir model çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Türkiye’de yaşayan 18 yaş ve üzeri tüketicilerden çevrimiçi anket yöntemiyle elde edilen 359 geçerli veri üzerinden yürütülmüştür. Verilerin analizinde yapısal eşitlik modellemesi kapsamında kısmi en küçük kareler yöntemi (PLS-SEM) kullanılmıştır. Bulgular; dijital okuryazarlığın dijital tükenmişliği azalttığını, internet bağımlılığının ise dijital tükenmişliği artırdığını; ayrıca dijital tükenmişliğin reklam irritasyonu ve reklamdan kaçınma üzerinde hem doğrudan hem de dolaylı bir aracı rol üstlendiğini ortaya koymaktadır. Elde edilen sonuçlar, dijital tükenmişliğin dijital reklamlara yönelik tüketici tepkilerini şekillendiren önemli bir aracı mekanizma olduğunu kanıtlamaktadır. Bu çalışma, dijital okuryazarlık ve internet bağımlılığını aynı model içerisinde ele alarak dijital tükenmişliğin öncüllerini incelemesi ve dijital tükenmişliğin reklam irritasyonu ile reklamdan kaçınma davranışı üzerindeki etkilerini ele alması açısından literatüre özgün katkılar sunmaktadır. Bulgular, dijital pazarlama stratejilerinin geliştirilmesinde tüketicilerin dijital tükenmişlik düzeylerinin dikkate alınmasının önemine işaret etmektedir.

PDF

Referanslar

  1. Alodia, J. E., & Qastharin, A. R. (2024). The impact of Spotify advertisements on free accounts to purchase decisions for Spotify premium accounts with consumer attitudes as the mediating variable. Journal Integration of Management Studies, 2(1), 140-147. https://doi.org/10.58229/jims.v2i1.171
  2. Cao, N., Isa, N. M., & Perumal, S. (2023). Effects of risk attitude and time pressure on the perceived risk and avoidance of mobile app advertising among Chinese generation Z consumers. Sustainability, 15(15), 11547. https://doi.org/10.3390/su151511547
  3. Chen, L., & Nath, R. (2016). Understanding the underlying factors of Internet addiction across cultures: A comparison study. Electronic Commerce Research and Applications, 17, 38–48. https://doi.org/10.1016/j.elerap.2016.02.003
  4. Choi, D., & Kim, J. (2022). The impacts of ad skip option and ad time display on viewer response to in-stream video ads: The role of perceived control and reactance. Internet Research, 32(3), 790-813. https://doi.org/10.1108/intr-09-2020-0514
  5. Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioural sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
  6. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage Publications.
  7. Darke, P. R., Ashworth, L., & Ritchie, R. J. B. (2008). Damage from corrective advertising: Causes and cures. Journal of Marketing, 72(6), 81-97. https://doi.org/10.1509/jmkg.72.6.081
  8. Erten, P., & Özdemir, O. (2020). The digital burnout scale development study. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 668–683. https://doi.org/10.17679/inuefd.597890
  9. Etikan, I., Musa, S. A., & Alkassim, R. S. (2016). Comparison of convenience sampling and purposive sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1-4. https://doi.org/10.11648/j.ajtas.20160501.11
  10. Fornell, C. & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-50. https://doi.org/10.1177/002224378101800104
  11. Gordon, B. R., Jerath, K., Katona, Z., Narayanan, S., Shin, J., & Wilbur, K. C. (2021). Inefficiencies in digital advertising markets. Journal of Marketing, 85(1), 7-25. https://doi.org/10.2139/ssrn.3459199
  12. Guerra-Tamez, C., Kraul Flores, K., Serna-Mendiburu, G. M., Chavelas Robles, D., & Ibarra Cortés, J. (2024). Decoding Gen Z: AI's influence on brand trust and purchasing behaviour. Frontiers in Artificial Intelligence, 7, 1323512. https://doi.org/10.3389/frai.2024.1323512
  13. Günüç, S. & Keskin, A. (2016). Online shopping addiction: Symptoms, causes and effects. Addicta the Turkish Journal on Addictions, 3(3), 353-364. https://doi.org/10.15805/addicta.2016.3.0104
  14. Hair, J. F., Risher, J. J., Sarstedt, M., & Ringle, C. M. (2019). When to use and how to report the results of PLS-SEM. European Business Review, 31(1), 2-24. https://doi.org/10.1108/EBR-11-2018-0203
  15. Henseler, J., Ringle, C. M. & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43(1), 115-135. https://doi.org/10.1007/s11747-014-0403-8
  16. Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513.
  17. Hu, L., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1-55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
  18. Jin, C. H., & Villegas, J. (2007). Consumer responses to advertising on the internet: The Effect of individual difference on ambivalence and avoidance. Cyberpsychology & Behaviour, 10(2), 258-266. https://doi.org/10.1089/cpb.2006.9960
  19. Kiçir, İ., & Ünal, C. (2025). Reklamdan kaçınmanın psikolojik öncüllerinin yapısal eşitlik modeli ile incelenmesi. Selçuk İletişim Dergisi, 18(2), 564–589. https://doi.org/10.18094/josc.1682749
  20. Kock, N. (2015). Common method bias in PLS-SEM: A full collinearity assessment approach. International Journal of e-Collaboration (IJEC), 11(4), 1-10.
  21. Li, S., Jin, X., Song, L., Fan, T., Shen, Y., & Zhou, J. (2025). The association between internet addiction and the risk of suicide attempts in Chinese adolescents aged 11-17 years: Prospective cohort study. Journal of Medical Internet Research, 27, e52083. https://doi.org/10.2196/52083
  22. Lohmöller, J.B. (1989) Latent variable path modeling with partial least squares. Physica-Verlag, Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-52512-4
  23. Mohasseb, N., & Hashemi, M. (2024). Effectiveness of individual psychotherapy program for information and communication technologies for Instagram addiction. Journal of Client-Centered Nursing Care, 10(3), 179-190.
  24. Mohr, S. & Kühl, R. (2021). Exploring persuasion knowledge in food advertising: An empirical analysis. Sn Business & Economics, 1(8), 107. https://doi.org/10.1007/s43546-021-00108-y
  25. Ng, W. (2012). Can we teach digital natives digital literacy? Computers & Education, 59(3), 1065–1078. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2012.04.016
  26. Niu, L., Wang, X., Wallace, M., Pang, H., & Xu, Y. (2022). Digital learning of English as a foreign language among university students: How are approaches to learning linked to digital competence and technostress?. Journal of Computer Assisted Learning, 38(5), 1332-1346. https://doi.org/10.1111/jcal.12679
  27. Noor, S. (2024). Consumer behaviour in online shopping: Insights and ımplications for marketers. Open Journal of Business Entrepreneurship and Marketing, 1(1). https://doi.org/10.63471/ojbem24002
  28. Nunnally, J. C. (1978). Psychometric theory (2nd ed.). McGraw-Hill.
  29. Olney, T. J., Holbrook, M. B., & Batra, R. (1991). Consumer responses to advertising: The effects of Ad content, emotions, and attitude toward the Ad on viewing time. Journal of Consumer Research, 17(4), 440-453. https://doi.org/10.1086/208569
  30. Poikela, M. & Möller, S. (2018). The role of privacy violations in privacy calculus. İçinde European Workshop on Usable Security (EuroUSEC-2018), London, England. https://doi.org/10.14722/eurousec.2018.23015
  31. Rahayuningrat, P. S., Ardiani, G. T., Alisa, J., Sugiarti, R., & Taufik, N. (2024). The effectiveness of Instagram advertising for digital marketing strategy: Systematic literature review. International Journal of Tourism and Hospitality in Asia Pasific, 7(1), 1-13. https://doi.org/10.32535/ijthap.v7i1.2888
  32. Roslan, N. S., Yusoff, M. S. B., Asrenee, A. R., & Morgan, K. (2021). Burnout prevalence and its associated factors among Malaysian healthcare workers during COVID-19 Pandemic: An embedded mixed-method study. Healthcare, 9(1), 90. https://doi.org/10.3390/healthcare9010090
  33. Sarstedt, M., Ringle, C. M., & Hair, J. F. (2021). Partial least squares structural equation modeling. In Handbook of Market Research (pp. 587-632). Cham: Springer International Publishing.
  34. Sattayathamrongthian, M., Unvilai, K., Panjamanond, E., & Amatyakul, V. (2025). The influence of social media buying pressure on digital fatigue and compulsive purchasing among first jobbers in Thailand. The Euraseans Journal on Global Socio-Economic Dynamics, 4(53), 167-182. https://doi.org/10.35678/2539-5645.4(53).2025.167-182
  35. Shek, D. T. & Yu, L. (2016). Adolescent internet addiction in Hong Kong: Prevalence, change, and correlates. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology, 29(1), 522-S30. https://doi.org/10.1016/j.jpag.2015.10.005
  36. Sipahutar, R. J., Saragi, S. N. A., Ginting, K. A., Sihombing, E. V., Manalu, I., Rambe, F. A.,& Khairunnisa, N. N. S. (2024). Exploring the impact of digital literacy on microtransaction decisions in online gaming among university students. International Journal of Educational Practice and Policy, 2(2), 100-107. https://doi.org/10.61220/ijepp.v2i2.0255
  37. Süzer, Ö. Ö., & Altın, S. (2023). Kadın tüketicilerin dijital okuryazarlıklarının e-satın alma niyeti üzerine etkisi. Uluslararası Ekonomi İşletme ve Politika Dergisi, 7(2), 203-225. https://doi.org/10.29216/ueip.1250837
  38. Üstündağ, M. T., Güneş, E., & Bahçivan, E. (2017). Dijital okuryazarlık ölçeğinin Türkçeye uyarlanması ve fen bilgisi öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık durumları. Journal of Education and Future, (12), 19–29.
  39. Young, K. S. (1998). Internet addiction: The emergence of a new clinical disorder. Cyberpsychology & Behaviour, 1(3), 237-244.